Տխուր վիճակ...

...ուրիշ բառեր ուղղակի չեմ գտնում նկարագրելու համար այն, ինչ այսօր կատարվում է Երևանում։ Էս մասին մտադիր էի գրել ընտրություններից հետո, բայց չստացվեց, իսկ հիմա գրում եմ...

Երբ անձամբ ականատես լինելով ընտրական ողջ գործընթացին՝ նայում էի բոլոր այն մարդկանց (վստահված անձինք, հանձնաժողովների նախագահներ ու անդամներ և այլոք), ովքեր անօրինակ լկտիությամբ ընտրակեղծիքներ էին կատարում գործող իշխանությունների օգտին, իսկ հետո լոտո ռեկլամողի տոնով բարբառում՝ «Արդար ա, դիտորդներ ջան, արդար ա, թափանցիկ ա, սենց արդարություն սկի տեսնված չէր», զզվանքը բարձրանում էր մինչև կոկորդս... Մտածում էի՝ ինչպե՞ս կարող է մարդ արարածը այդքան ցած իջնել… Իսկ հիմա, նախորդ երկու գիշերների դեպքերից հետո, այդ նույն զգացումը խառնվել է մեկ այլ՝ տրամագծորեն հակառակ զգացման հետ՝ հպարտության ու սիրո բոլոր այն հասարակ մարդկանց նկատմամբ, ովքեր ոչնչից չվախենալով թողել են տուն–տեղ ու գնացել են պայքարելու իրենք իրավունքների համար, իրենց ազատության համար՝ վտանգի ենթարկելով իրենց ու հարազատների կյանքը...

Իսկ չէ՞ որ բոլորն էլ հայ են։

Ուրեմն ինչի՞ են այդքան տարբեր…

Ինչպե՞ս է ստացվում, որ նույն ազգի ներկայացուցիչների երկու ստվար զանգված կարող է լինել այդպես ռադիկալորեն տարբեր։ Ինչպե՞ս է ստացվում, որ դուրս են գալիս միմյանց դեմ՝ միմյանց կոկորդ կրծելու` առանց հաշվի առնելու, որ դիմացը քույրեր ու եղբայրներ են կանգնած, որ թշնամու դեմ չեն կռվում ախր!

Գուցե ես չեմ հասկանում, գուցե կյանքի օրենքն է այդպիսին, գուցե ամեն տեղ էլ նույնն է, բայց փաստը մնում է փաստ, որ Ղարաբաղյան հատուկ ջոկատները (կարդալ՝ վարժեցված մարդասպանները) գրավել են քաղաքի փողոցները, ու մարդիկ գտնվում են բառիս բուն իմաստով ինֆորմացիոն շրջափակման մեջ։ Ու այն հազարավոր մարդիկ, ովքեր պատրաստ են ամեն ինչի հանուն արդարության հաստատման, դեռ սպասում են, թե ինչ է լինելու հետո...

Հ.Գ. Մարտի 1–ի գիշերը Ազատության հրապարակի դեպքերի ժամանակ ոստիկանները վրանում սպանել են մի 12–ամյա աղջկա։ Այդ մասին ինձ հայտնեց ընկերուհիս, որ նրանց հետ նույն շենքում է բնակվում։ Ոչ մի լրատվամիջոց առայժմ այդ մասին չի հայտնում...

Շնորհավոր :)

Ողջույն
Ներեցեք, որ երկար ժամանակ չէի գրում :( Իսկ հիմա արդեն Նոր Տարի է, ու ես ուզեցա ինչ–որ լավ բան գրել բլոգում... Վերջերս աչքովս ընկավ ահա այսպիսի թեմա մի խումբ երիտասարդների հրաշալի նախաձեռնության մասին
http://www.akumb.am/showthread.php?t=8869 Նրանց գործունեությունը շարունակվում է սույն թվականի մայիսից մինչ օրս: Ինձ անձամբ այս ամենը շատ հուզեց... Որոշ մարդիկ նվնվալու կամ կառավարությունից բողոքելու փոխարեն իրենք են սեփական ուժերով ծավալուն բարեգործական ակցիաներ կազմակերպում, ու... Ու ես ուղղակի այլևս խոսքեր չունեմ ասելու :)

Շնորհավոր Ամանոր...

Էսսե ժամանակակից հայ սիրահարների կյանքի մասին Հայաստանի գավառական քաղաքներում

Երբ քայլում ես Ստեփանավան քաղաքի կենտրոնական փողոցով դեպի վեր, դիմացդ խոյանում է Ստեփան Շահումյանի տուն–թանգարանը։ Քիչ ավելի վեր հայտնի այգին է՝ сад-ը, որտեղ և ամառային տաք օրերին հավաքվում քաղաքի ջահելությունը։

Այստեղ են որպես կանոն տեղի ունենում այն հանդիպումները, որոնք փոխում են ջահելների կյանքը... Հանդիպում են 15–17, երբեմն՝ մինչև 19 տարեկան երիտասարդներ ու սիրահարվում, դե իսկ հետո էլ պետք է հանդիպել, ինչպես ասում են՝ միասին «դուրս գալ», չէ՞։ Եվ հենց այստեղ էլ սկսվում է մեր պատմությունը։

Առաջին պրոբլեմը, որ պետք է լուծի սիրահարված աղջիկը, հետևյալն է՝ ինչ հագնել։ Ինչպե՞ս ընտրել կիսաշրջազգեստի օպտիմալ երկարությունը, որ և՛ չհրավիրի բարկացկոտ հայրիկի ուշադրությունը, և՛ գետնով չտա նամուսով հայ աղջկա պատիվը, և՛ միաժամանակ ստիպի տղայի սրտին տրոփել։

Այնուհետև պետք է ընտրել համապատասխան բլուզ՝ հնարավորին չափ շատ փայլփլուն քարերով, և ծամկալի մեջ բանտարկել շքեղ վարսերը, իսկ դեմքը ծանրաբեռնել կոսմետիկայով, ապա համենայն դեպս գլխարկ դնել, որ մայրը ոչինչ չնկատի :)

Դառնանք տղային... Խնամքով հարդարված մազեր, ճակատին՝ փոքրիկ մազափունջ, աչք ծակելու աստիճան փայլեցված սև սրաքիթ կոշիկներ... Իսկ հետո պետք է պատասխանել մոր հարցին՝ Էս ու՞ր սենց զուգված–զարդարված։ «Հեչ, մամ, տղեքի հետ հանդիպելու»...

«Տղեքի հետ» հանդիպումը կայանում է մի որևէ մենավոր փողոցում կամ նրբանցքում, ստեփանավաներեն ասած՝ տուպիկում (իսկ այդպիսիք այնտեղ քիչ չեն), և այստեղ սիրահար զույգի առջև ծառանում են նորանոր դժվարություններ...

Դրանցից առաջինը փոքր քաղաքներում ծագող հավերժական հարցն է՝ ուր գնալ։ Զբոսնելու տեղ քիչ կա, տեսարժար վայրեր՝ նույնպես, իսկ քաղաքից դուրս տաքսիով երթևեկելը հարմար չէ դեռահասների գրպանին այն քաղաքում, որտեղ նրանց ծնողները դժվարությամբ են օրվա հացի փող վաստակում... Բայց լավ, լավատես լինենք ու ենթադրենք, թե այս պրոբլեմն այնուամենայնիվ լուծված է. գնում ենք, ասենք, հենց նույն Ստեփան Շահումյանի տուն–թանգարան։

Ի՞նչ կտեսնի սիրահարներին հետևող անհամեստ աչքը։

Կտեսնի երկու երիտասարդների, ովքեր վախեցած գազանիկների նման քայլում են փողոցով միմյանցից հեռու–հեռու, որպեսզի տեսնողը չհասկանա, որ միասին են։ Բայց բախտները չի բերում. դիմացից «ծլում» է աղջկա հարևանուհին. «Աղջի՞, էս ո՞ւր ես գնում»։ «Հեչ, Սոֆիկ տոտա, մաման խանութ ա ուղարկել՝ սեմուչկա առնելու»։ «Հաա, դե զգույշ բան–ման չպատահի»։

Հարևանուհու քննախույզ հայացքը կանգ է առնում քիչ հեռվում կանգնած տղայի վրա ու անցնում առաջ։

Արգելքը հաղթահարված է :)

Բայց սա դեռ ամենը չէ։

Գավառական յուրաքանչյուր քաղաքի անքակտելի մասն են կազմում փողոցի նստարաններին նստած հետաքրքրասեր տատիկներն ու մայրիկները, ում բան ու գործի անունը փողոցով անցնող–դարձողներին չափչփելն է, եզրակացություններ անելը և այդ մասին ողջ թաղին տեղեկացնելը։ Թաղի BBC–ների հետաքրքրասեր հայացքների տակով անցնելը հատուկ համարձակություն է պահանջում դեռատի աղջկանից։ Ու մինչ նա, հայացքը խոնարհած, անցնում է փողոցով, նստարաններին մի իսկական աժիոտաժ է սկսվում. «Աղջի, էն Մարգոյի աղջիկը չի՞, հլա տես՝ ո՞ւր ա գնում սենց քսված–պռտված, էն տղեն իրա հետ չի՞»։

Ու եթե ջահելների բախտը չբերի, նույն օրը երեկոյան ողջ թաղը կտեղեկանա, որ «Մարգոյի աղջիկը» կարճ յուբկան հագին ինչ–որ տղայի հետ զբոսանքի էր դուրս ելել։ Սա՝ վատագույն դեպքում։ Իսկ լավագույն դեպքում Մարգոն դեղին քարտ կստանա հարևանությունից՝ աղջկա դիմահարդարանքը չափավորելու վերջնագրով։

Մինչ այդ ջահելներն արդեն նպատակակետ են հասել։ Կարծում եք՝ նրանց հանգի՞ստ են թողել։ Բոլորովի՛ն։ Չնայած քաղաքը փոքրիկ է, բնակչությունն էլ՝ նոսր, ժամադրավայրի կողքով անընդհատ անցնողների հոսքը երիտասարդներին փշերի վրա է պահում։ Բռնվելու ահը ստիպում է նրանց ծայրահեղ զգույշ լինել։ Ու յուրաքանչյուր պատահական անցորդի քայլերը տագնապահար զնգում են աղջկա սրտում՝ թեթևակի ինֆարկտ ապահովելով նաև տղայի՛ համար...

...Երեկոյանում է։ Կենտրոնական փողոցում (և միայն այնտեղ) վառվում են լապտերները։ Իսկ ջահելները մութ նրբանցներով տուն են ծլկում՝ այն բանից հետո, երբ տղան հաջողեցնում է աղջկանից հաջորդ օրը հանդիպելու խոստում պոկել...

Իսկ հաջորդ օրը կկրկնվի նույն պատմությունը՝ փոքր–ինչ այլ նրբերանգներով։ Ու կանցնեն ամիսներ, ու տղաների ծնողները մի օր մատանի կտանեն աղջկա տուն, ու... Բայց սա արդեն բոլորովին ուրիշ պատմություն է :)

Հ.Գ. Օրերից մի օր ես ու քույրերս որոշեցինք իջնել պաղպաղակ գնելու։ Նոր էինք թեքվել դեպի թանգարան (այո, ճիշտ կռահեցիք՝ Ստեփան Շահումյանի), երբ նկատեցինք կողք–կողքի կանգնած երիտասարդ տղայի ու աղջկա։ Նրանք, որ նույնիսկ իրար ձեռք էլ չէին բռնել, այլ ընդամենը կանգնած զրուցում էին, մեզ տեսնելով՝ անմիջապես միմյանցից հեռու քաշվեցին։ Տղան հայացքը շուռ տվեց դեպի պատը, իսկ աղջիկը սկսեց ամենայն ուշադրությամբ զննել իր բջջային հեռախոսը...

Հ.Հ.Գ. Իմ խորին համոզմամբ՝ եթե քաղաքում արևոտ եղանակ է, ու օդի մեջ հազիվ լսելի բույր կա մարդկությանն անհայտ ծաղիկների, բայց չկան փողոցով ձեռք–ձեռքի զբոսնող սիրահար զույգեր, ուրեմն այդ քաղաքը մեռած է...

Ուսանողական

Երբ պայծառ օրդ տխուր կմթնի,
Եվ սիրտդ կայրե թունավոր կասկած,
Վհատ սոսկումի տանջանքով կզգաս,
Որ I-6-ին բնավ չես գտնի…

Ահա այս տողերն էինք խոշոր կարմիր վարդի հետ միասին թողել դասախոսի գրասեղանին նախքան դասից փախչելը: Իսկ հաջորդ դասին իր խստությամբ ողջ ինստիտուտով մեկ հայտնի դասախոսը ոչ միայն չբարկացավ, այլև հումորով մոտեցավ իր ամենաանհնազանդ խմբի այս արարքին :)

Երբ էր դա, տա՞ս տարի առաջ, քսա՞ն...

Քայլում էի ինստիտուտի մոտակայքով երկուշաբթի առավոտյան ժամը 10–11–ին, այսինքն՝ այն ժամին, երբ նրանք պարտավոր են նստած լինել դասի, ու դարձյալ տեսա նրանց՝ «դասից փախած ուսանողներին»՝ շենքի մուտքում թաքնված...

Երևի թե հենց սա է ամենաանհոգ տարիքը, երբ աշխարհի ամենասարսափելի բանը հունիսյան քննական սեսիան է, իսկ ամենամեծ ուրախությունը՝ ամառային արձակուրդը :)

Ռոքը մեր քաղաքում

Վերջին ժամանակներս Երևանը մի տեսակ ռոքային քաղաք է դարձել։ Նկատե՞լ եք, թե ինչքան են շատացել համերգները։ Փորձեցի հաշվել. ստացվեց, որ վերջին մեկ ամսում Երևանում կայացել է յոթ թե ութ համերգ (չհաշված Stop ակումբում բավականին հաճախադեպ ռոք երեկոները), որոնց մեծ մասը՝ «փառատոն» անվան տակ։ Դրան գումարած՝ նոր «Դեթրոյթ ռոք սիթիի» բացումը Մոսկովյանի վրա...

Մի քանի օր առաջ գնացել էի նմանատիպ մի միջոցառման՝ կինո Մոսկվայի ամառային դահլիճում։ Համերգը կոչվում էր «Rock for Freedom» և կազմակերպվել էր «Սկսելա»–յի կողմից։ Անկեղծ ասած՝ այդպես էլ չկարողացա պարզել, թե ինչ էր «Սկսելա»–ն` կազմակերպություն, ակցիա, կոչ, թե այդ բոլորը միասին։ Համերգին հաջորդած մի քանի օրերին տարբեր կայքերում բավականին շատ քննադատություններ են հնչել, դրա համար էլ ես կցանկանայի շրջանցել ոչ այնքան հաջող կազմակերպումը, ուշացումը, մուտքի մոտ անցկացվող ստուգումները ու ասել, որ ինձ համար ըստ էության կարևորը համերգն էր, և այն վատը չէր... Առաջին անգամ էի լսում Ginny Style և Mher Manukyan & Friends (նույն ինքը՝ Լավ Էլիի Մհերը), ու երկու խմբերն էլ բավականին դուր եկան։ Միակ ափսոսանքը համերգից հետո մնաց այն, որ չկարողացա Vox-ին լսել։ Պարզվում է, որ համերգները ոչ միշտ են հետևում նախօրոք տպագրված ծրագրին, և Vox-ն իրականում ամենաառաջինն էր նվագել, ոչ թե վերջում, ինչպես ես սպասում էի :(

Իսկ մնացած խմբերը արդեն «ավանդական» դարձած խմբերն էին, որ սովորաբար նվագում են այդպիսի համերգներում՝ Roxygen, Oaksenham, Stryfe, Empyray... կարծես այսքանը։ Ըստ իս՝ հենց սա է այս համերգների հիմնական թերություններից մեկը՝ նորույթի հազվադեպությունն ու խմբերի սահմանափակ քանակը։ Չնայած մյուս կողմից, հաշվի առնելով հանրապետության բնակչությունը՝ գուցեև մեկ շնչին բաժին ընկնող ռոք երաժիշտների քանակով Հայաստանն այնքան էլ ցածր տեղ չի գրավում աշխարհում... Չգիտեմ, համենայն դեպս կցանկանայի, որ ավելի շատ լինեին խմբերը, որ նվագում են իրենց երաժշտությունը, ոչ թե cover անում հանրահայտ երգերի...

Գիտեմ, որ ինչ–որ բան ստեղծելը դժվար է, բայց դե...

Եվ նորից Երևանի մասին...

Համարյա մեկ ամիս չէի եղել Երևանում... Երկար ընդմիջումից հետո քայլում եմ Աբովյան փողոցի ձախ մայթով դեպի վեր ու հանկարծ զարմացած կանգ առնում. քաղաքում ընթացող ու կարծես թե վերջ չունեցող շինարարական աշխատանքների մասին ազդարարող թիթեղների երևից վեր էր խոյանում եկեղեցու գմբեթ... Մեխվել եմ մայթին ու մտածում՝ սա՞ որտեղից հայտնվեց։ Ով որտե՞ղ է լեզվի ինստիտուտի եռակամար հոյակերտ շենքը...

Իսկ պատմությունն այս սկսվել էր մի քանի տարի առաջ, երբ Հայ Առաքելական եկեղեցին պահանջեց, որ լեզվի ինստիտուտի շենքն իրեն հանձնեն։ Եղավ դատական քաշքշուկ, եղան բողոքներ ու զայրացած ելույթներ (որոնց մասին ինձ տեղեկացնում էր լեզվի ինստիտուտում աշխատող հարևանուհիս), բայց արդյունքում, միևնույն է, եկեղեցու պահանջը բավարարվեց։

Նպատա՞կը։

Եկեղեցին որոշել էր, որ շենքը հանրության աչքից թաքցնում էր փոքրիկ մատուռը և որ այն քանդել է պետք, որ մատուռը լավ երևա։ Եկեղեցին հաշվի չէր առնում, որ շենքն այնքան հին ու գեղեցիկ էր, որ ինքն էլ մի մատուռից ո՛չ պակաս մշակութային հուշարձան կարող էր համարվել... Եկեղեցին մոռացել էր, չէր ուզում հիշել, որ սովետական տարիներին, երբ կրոնն արմատախիլ էր արվում ժողովրդի միջից ու կինոթատրոն էր կառուցվում սբ. Պողոս–Պետրոսի տեղում, հենց ա՛յս շենքի շնորհիվ էր, որ փրկվեց մատուռը, քանի որ շենքն այն թաքցնում էր հանրության աչքից...

…Ամիսներ առաջ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը խոստացավ, որ շենքն, այնուամենայնիվ, չեն քանդի, բայց հետո հավանաբար փոխեց որոշումը։ Արդյունքում տասնյակ տարիներ Երևանը զարդարած շենքն այլևս հողին է հավասարված... Ակամայից հիշեցի ամռանը Թբիլիսիում անցկացրած օրերը, հին քաղաքում կատարած զբոսանքները ու տեղացի տղայի խոսքերը, «Մեր քաղաքում ոչ մի հին շենք երբևէ չի քանդվել»։ Բայց ասելու կարիք չկար էլ. ինքներս էլ տեսնում էինք, որ մարդիկ ապրում են 19–րդ դարից մնացած գունավոր 2-3–հարկանի տներում, կողքին` բարձրահարկեր, ու նույնիսկ կիսաքանդ շինությունները սրբորեն պահպանվում էին։ Հին թաղը կարծես թանգարան լիներ... Հենց միայն դա տեսնելու համար արժեր անքուն գիշերով կտրել 300 կիլոմետր ու երթուղային տաքսու մեջ այդքան փոշի կուլ տալ...

Իսկ Երևա՞նը... Պատմության դասատուս հպարտորեն հայտարարում էր՝ Երևանը հավերժական քաղաք Հռոմից հին է 29 տարով։ Ու հիմա հարց է ծագում՝ է օգու՞տն ինչ, որ հին է։ Ուր են հին թաղամասերը, հին շենքերը, այն ամենը, ինչ Երևանը յուրահատուկ էին դարձնում։ Ինչու՞ է Էրեբունին կորցնում իր դեմքն ու դառնում մի սովորական շարքային եվրոպական քաղաք։ Եվ ում են պետք այդքան շատ էլիտար շենքերը՝ սառը, անսիրտ ու օտար... Տխուր է :(

Իսկ լեզվի ինստիտուտի համար սիրտս դեռ ցավում է... Հետաքրքիր է, այդ տեղն այդպես էլ բա՞ց կմնա, թե՞ մոտ ապագայում այնտեղ էլ մի որևէ «օբյեկտ» կկառուցվի, ասենք՝ տափակ կտուրով, որպեսզի շենքն այնուամենայնիվ երևա։ Կապրենք՝ կտեսնենք...

Հանդուրժողականության և շարունակականության մասին

Knereq latinatar grelu hamar, parzapes ayspes aveli arag kstacvi, isk teman, wori masin uzum em khosel, shat aveli hratap e, qan kartsum en womanq.

Hetevelov blog-i verjin oreri zargacumnerin, aynuamenayniv worosheci artahaytel im kartsiq@ mez boloris huzogh harci shurj.

Blog-n azat taratsq e, wortegh yuraqanchyur andznavoruthyun (tvyal depqum` grancvats, qanzi aystegh aydpisi naxapayman e drvats) karogh e azat artahaytel ir kartsiq@. Ays konkret blog@ himnvel e Raffi-i koghmic, worpeszi blogi andamner@ cuyc tan urishnerin "What life is like for people in Armenia" (nranc hamar, owqer minchev hima chen kardacel blogi vernagir@). Blogi arajin u, tevakan jamanak` miak andam@, mer bolori koghmic sirvats u hargvats Christinan (privet Christin:), blog@ tarel er himnakanum grakan-gegharvestakan ughghvatsuthyamb, wor@ galis er nra hakumneric u naxasiruthyunneric. Mard@ nuynisk sovorakan Vanadzor gnal-gal@ hishoghuthyunnerov u hyutali manramasnerov er hamemum, bnatur taghand e, inch karogh es anel ? :) Sa nuynpes worosh mardkanc qnnadatelu arit er talis, Shauri. I tarberuthyun dra, yes worosh jamanak pordzeci hakakshir steghtsel blogum, grelov pragmatik temaneri masin, sakayn hetagayum dadarcereci post-er@ zut andznakan patcharnerov (sa woch mi kap chuner qnnadatuthyunneri het). Inch verabervum e "haykakan avandakan" nakhandzin u chuzoghuthyan@, asem wor tvyal depqum gorts unenq @ndamen@ sovoruthyan uj dardzats kapvatsuthyan het. Mardik chen uzum tarmacnel irenc bookmark-ner@ (kneres Sevak, qez nkati chunem, parzapes lav artahaytuthyun eir arel :). Mardik uzum en bacel ays ej@ u kardal Christinayi khoha-lirikakan steghtsagortsuthyunner@. E, shat mardik el uzum en Sovet@ het ga, heto ? Ete cheq harmarvum blogi nerka iroghuthyunneri het, print areq Chrtistinayi gortser@ (yes dranq iroq gortser em hamarum, woch the sovorakan grarumner), mi hat girq kazmeq dzer hamar u @nterceq amen ereko` mi bajak surchi kam teyi het, taq vermakov tsatskvats. Kam el spaseq, minchev Christinan mek urish vayrum, nor paylov u worakov haytnvi.

Isk ays blog@ PETQ E sharunakvi, tekuz ev aranc Christinayi. Hamadzayn em, wor Shauri-i mutq@ womanc hamar spasvatsic aveli gunat er, yes inqs el worosh nkatoghuthyunner unem dra veraberyal, bayc da chi nshanakum, wor patanekan maximalizmov piti herqenq ayn. Mek-mek, erb uzum eq qnnadatakan khosqer grel, parzapes mi greq. Spaseq, togheq togh mardn artahaytvi, hghki ir aselqi@, miguce na arajin angam e hanruthyan araj nerkayanum ir gravor mtqerov. Qnnadateq - bayc teghin, merjeq - bayc urish chanaparh cuyc tveq ! Mi pahanjeq, wor na lini 2-rd Christina - amen mard yurahatuk e, andzamb yes zzvum em patcheneric, namanavand anhajogh. Shablonner chka ays taratsqum.

Shauri, gitem, neghacel es, bayc ches heracel. Hert@ qonn e ...

---

Գրեթե երկու տարի:-)

Երևի աշնան արևն է մեղավոր:-)

«Ոսկորներս մը թիքա արևին տամ, բալա ջան», ասում էր տատս` անաղմուկ, պուճուր-մուճուր, կորացած մարմինը հենելով տան պատին: Տատս լռակյաց կին էր. ամբողջ կյանքում լռել է ու պապիս համար (հա, հա, պապիս, կարծեմ, իրենն էլ չի կարողացել երբեք համարել) ծնել հինգ տղա ու երեք աղջիկ: Ծիծաղում էր լուռ, արտասվում էր լուռ: Երբ սկսել էի տեսնել տատիս, առաջին անգամ աչքերում փայլ տեսա, երբ մայիսին ձմերուկ կերավ: Նախադասությունները կարճ էին, բողոքներն ու անեծքները, օրհնանքն ու ուրախությունը գրեթե միբառանի: Ամբողջ կյանքում եղբայրս իր համար մնաց «Եդիգար»: Վախենում էր փոքր հարսից (չէ, մամայից չէ:-) Երբեմն մտածում եմ, որ մայրս նրա համար անհասկանալի տեսակ էր. գեղեցիկ, սլացիկ, սիրված, ուրախ, կյանքով լի, համարձակ ու կանացի, անբացատրելիորեն կանացի…), բայց առանց նրա կյանք չուներ:

Լուռ հեռացավ կյանքից, հանգավ: Հարյուրավոր մարդիկ կային հյուղարկավորությանը, բայց թերևս ոչ մեկը, ով ճանաչում էր Անահիտ կնոջը: Երևի ամբողջ թափորում մի մարդ կար, որ սիրել էր այդ կնոջը, սիրել էր մորը: Խորը, ջերմ, տաք: Հայրս էր:

P.S. Շնորհակալ եմ բոլոր ընթերցողներին: Միշտ սիրել եմ գրել. Էն օրվանից, երբ, կարծեմ վեցերորդ դասարանում, մորաքրոջս խոհանոցում նստած մտածում էի, թե ինչու իմ բոլոր համադասարանցիներն արդեն մի քանի բանաստեղծությունների հեղինակ են, իսկ ես երկու բառ էլ չեմ կարողանում հանգավորել:-) Վերցրեցի առաջին պատահած անձեռոցիկն ու սկսեցի հանգավորել:-) Չեմ հիշում ինչ ստացվեց, ինչի մասին էր, բայց հանգերը տեղն էին:-)

Սիրել եմ գրել, բայց չգիտեի, որ ուրիշներին էլ դա դուր կգա:-) Շնորհակալ եմ բոլոր արձագանքների համար: Անչափ: Երբեմն կկարոտեմ ձեզ: Ես առանց ներկայանալու սկսեցի գրել ու էդպես էլ հեռանում եմ:-) Մի տարբերությամբ. հիմա նաև շնորհակալ եմ իմ ընթերցողներին: Ես չգրել չեմ կարող:-) Երևի դեռ կգրեմ: Ե՞րբ: Չգիտեմ: Ինչպե՞ս: Գիտեմ, որ դա չի լինի Cilicia-ում: Իսկ ցանկության դեպքում ինտերնետում լուսնաքար էլ կարելի է հայտնաբերել:-) Shauri-ին չեմ ճանաչում, բայց անասելի մեծ հույս ունեմ, որ նույն սիրով կշարունակի բլոգը: Ðաջողություն:-)

Սաքարթվելո չեմո - Մաս VI (Բաթումի)

Բաթումին ծույլ քաղաք էր, անհոգ, ինքզինքն:-) Միայն ցերեկը: Գիշերը կերպարանափոխվում էր կանացի պճնանքի ու սեթևեթանքի, նաև տղամարդկանց կանացի հնարքներից չհոգնող հայացքների հոսքի:-) Բաթումիի պատկերասրահում հայտնաբերեցինք Բաժբերուկ-Մելիքյանի/-ովի հիանալի կանացի մի դիմանկար, 20-րդ դարասկզբի վրացական ու ռուսական բնակավայրերի գունավոր լուսանկարներ, ցավոք, ինձ համար անհայտ երկու վրացի գեղանկարիչների երկու հիանալի կտավներ… Եթե լինեք այնտեղ, անպայման այցելեք: Երբեք չգիտեք, ինչ կարելի է հայտնաբերել կորած-մոլորած ինչ-որ պատկերասրահում…Միգուցե ձեր բախտը բերի և, ի տարբերություն ինձ, հիշեք նկարչին, բայց նույնիսկ եթե չհաջողվի, ձեզ հետ մնում են նրանց ստեղծած գույներն ու կերպարները, որ ջերմորեն ներկում են ձեր հիշողությունները:

Բաթումիում ավարտեցինք մեր ճանապարհորդությունը: Հոգնած ու հարուստ` գույներով, ձայներով, պատկերներով: Համեմված Սաքարթվելոյով… Շնորհակալ: You know who you are:-)

Սաքարթվելո չեմո - Մաս V (Քութաիսի)

Քութաիսին գավառական քաղաք էր, երկար, ալարկոտ փռված շրջակա սարերին: Բայց ինչպես բոլոր գավառական քաղաքները, ուներ իր պարծանքի առարկան` 11-րդ դարի Բագրատիի տաճարը: Քաղաքի ամենաբարձրադիր բլրի գագաթին կառուցված այս տաճարն ինձ հիշեցրեց մեր Օձունի տաճարը: Վսեմ կառույց է: Իր վեհությամբ ու իմաստուն հանդարտությամբ համահունչ միաձուլվել է գեղանի բնությանը, որ բոլորել է տաճարն ու պարիսպը կանաչ լեռներով ու լայնահոս գետով:

Իմերեթյան պատմության երկու այլ հիանալի վկաներ էին Գելաթիի համալիրը և Մոցամեդա եկեղեցին: Գելաթիի հիմնական տաճարը թբիլիսյան Սամեբա տաճարի նախատիպն է: Դեռևս պահպանվել են տաճարի որմնանկարները ու չես դադարում զարմանալ, թե ինչպես են 12-րդ դարից քեզ հասել այդ կարմիրն ու կապույտը:

Քութաիսյան եզրափակիչ գոհարը Մոցամեդա փոքրիկ եկեղեցին էր, որ միոտնանի արագիլի նման ծվարել էր բարձր լեռան էլ ավելի բարձր ու անտառաթավ կատարին: Ներքևում Արյան գետն էր հոսում (վրացերեն չեմ կարողանում հիշել անվանումը): Մեր երիտասարդ վարորդը հուզված ու իր կցկտուր ռուսերենից նեղված պատմում էր, որ այդ ձորում սպանել են սուրբ Դավիթ և Կոնստանտին եղբայրներին: Նրանց արյունը կարմիր էր ներկել ողջ գետն ու այդ օրվանից այն կոչվում է Արյան գետ:

Ուշ կեսօրին տեղավորեցինք մենք փոքրիկ պայուսակներն ու հսկայական տպավորությունները տապից շիկացած Քութաիսի-Բաթումի երթուղային տաքսում ու շարժվեցինք դեպի «ծով»: Ո՞վ է ասում, երկու երանին մի տեղ չի լինում: Իսկ լեռներն ու ծովը մի տեղ երկու երանի չե՞ն: Են, են: Ձեր ժամանակն իզուր մի վաճառեք Մորփեոսին ու կտեսնեք, թե բնությունն ինչպես է անսպասելիորեն իր ողջ գեղեցկությունը փռում ձեր առջև: Կտեսնեք արևին կլանող անսահման կապույտը, ալիքների ու քամու անվերջ սեթևեթանքն ու վերջինիս հուսահատ հանգրվանումը կանաչ սաղարթի մեջ…

Սաքարթվելո չեմո - Մաս IV (Կախեթի)

Չորրորդ օրը հայտնվեցինք Կախեթիում, Սիղնաղի հինավուրց ու նոր քաղաքում: Լեռների մեջ ամփոփված այս բլրադիր քաղաքի կենտրոնում генеральная уборка էր:-) Վերանորոգում էին ողջ հին թաղը: Առանց որևէ նորամուծությունների…Հին փայտյա ու աղյուսե տներն ուղղակի նորացվում էին: Եթե թբիլիսյան շինարարությունն ինձ չզարմացրեց, սիղնաղյանն անչափ ուրախացրեց: Հետագա այցելությունները Քութաիսի և Բաթումի ապացուցեցին, որ երկիրը համամասնորեն է առաջ ընթանում: Մայրաքաղաքն անհագուրդ ախորժակով չի կլանում գավառը…

Կախեթիում մեր վերջին հանգրվանը Բոդբե մենաստանն էր, որտեղ Սբ. Նինոյի աճյունն է թաղված: Մենաստանը գործում է: Ընդհանրապես Վրաստանում կարծես թե կուսակրոնությունը բավականին տարածված է: Ասում են, բավականին մեծ է տղամարդկանց մենաստանների թիվը: Մեր տանտիրուհին նույնիսկ ասաց, որ դրանց թիվն ավելացել է հատկապես այն բանից հետո, երբ Վրաստանում սկսեց աճել թմրամոլությունը: Այս ախտի դեմ պայքարի մեջ ակտիվորեն ներգրավվեց նաև եկեղեցին, և երիտասարդ թմրամոլներին հաճախ ուղարկում են հենց մենաստան:

Իսկ Բոդբեն բավականին հայտնի ուխտատեղի է: Այնտեղ է գտնվում Սբ. Նինոյի աղբյուրը, որի ջուրը հավատացնում են, թե տարբեր հիվանդություններ է բուժում: Ասում են, աղբյուրը ժամանակին հենց մենաստանի բակում է եղել: Հետո պարսիկները փորձել են չորացնել այն, փակել են հունը, ջուրն էլ սկսել է հոսել ձորի մեջ, մենաստանից բավականին հեռու, որտեղ տանում է փոքրիկ մի զառիթափ արահետ:

Մեր խմբից մի կին, որը նախկինում վրդովված խոսում էր Լոռվա ու Տավուշի Հայաստանին հանձնելու մասին, Բոդբեում շատ ավելի մեղմ (երևի Նինոյի սերն էր ազդել;-)) մեզ տեղեկացրեց, որ Նինոն այն մի քանի կույսերից մեկն է եղել, որոնց Տրդատը չարչարել է հավատքի համար: Ենթադրեցինք, որ խոսքը Հռիփսիմեի ու Գայանեի մասին է: Նինոն այդ կույսերի հետ միասին քրիստոնեություն էր տարածում նաև Հայաստանում, երբ Տրդատն սկսում է հալածել բոլորին: Նինոյին հաջողվում է փախչել ու շարունակել իր գործն Իբերիայում:

Գեղեցիկ օրն ավարտեցինք Թբիլիսիի երկաթուղային կայարանում, որն ինչպես բազմաթիվ այլ կայարաններ, հատկապես նախկին խորհրդային քաղաքներում, մարդկային ողջ դիմանկարի ամենամուգ գույներն էր խտացրել. հոգնած գյուղացիներ, առևտրականներ, աղքատ քաղաքացիներ, պոռնիկներ, պարապ-սարապ թրև եկողներ, կորած-մոլորած զբոսաշրջիկներ, մուրացիկներ, հուսահատված ու ուրախ վարորդներ, քրտնքի ու տեխնիկա-մարդկային թափոնների տտիպ բուրմունք…Այստեղ երկու ժամ սպասելուց հետո շարժվեցինք դեպի Քութաիսի: Դա մեր արկածախնդրության փառահեռ պսակն էր:-)

Գիշերային մեր ճանապարհորդության ուղեկիցը Նինո Չխեիձի թավշե ձայնն էր: Բարեբախտաբար վրացական փոփ աստղերը երաժշտական գեղեցիկ ճաշակ ունեն, հակառակ դեպքում դժվար կլիներ դիմադրել իմ հետևի նստարանին քնած ուղևորի մեծ ձեռքերի հանկարծակի հարվածներին:-)

Սաքարթվելո չեմո - Մաս III (Իշխանուհին)

Սիրում են այստեղ իրենց երկիրը, չեն սիրում այն ամենն, ինչ ըստ իրենց, կարող է թերարժևորել այն: Օրինակ` կոմունիստներին: Ռուսթավելիի գեղեցիկ կառույցներից մեկը գիտե՞ք ինչ է հյուրընկալում ներսում. այո, այո, խորհրդային օկուպացիայի թանգարան:-) Բավականին հյուրընկալ, աշխույժ մի վրացուհի մեեեծագույն ատելությամբ պատմում էր վրաց կոմունիստների դավաճանության մասին: Ինչպե՞ս կարելի էր մաս-մաս անել այս երկիրը, օրինակ Լոռիա-Տաուշին ուղղակի նվիրել Հայաստանին:-) Էլ չեմ ասում Ռուսաստանին բաժին հասած “նվերներին”: Նույն կինը դժգոհում էր ջավախքահայերից: Մի՞թե վատ են ապրել կողք-կողքի: Ինչպե՞ս կարելի է այսօր նման կերպ պահել իրենց, ինչ-որ հիմար պահանջներ ներկայացնել: Չէ՞ որ դարերով վրացիներն իրենց հովանավորության տակ են առել անպաշտպան, պետականությունից զուրկ հայերին: Երախտամոռ չի կարելի լինել...

Իսկ ախալքալակցի երիտասարդ դիվանագետը, որ նոր-նոր էր լքել ԵՊՀ Միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետի պատերը, անթաքույց քամահրանքով էր խոսում վրացիների մասին: Հպարտանում էր, որ վրացերեն բարևից բացի ոչինչ չգիտի: Եվ ինչո՞ւ է պետք սովորել: Իր հայկական հողում ինչի՞ն է պետք ուրիշի լեզուն...Հայաստան վերադառնալիս հայերն իտալացի հյուրերին պատմում էին, որ վրացական կառավարությունը համառորեն հրաժարվում է Ախալքալակի ճանապարհը վերանորոգել: Ամբողջ Վրաստանում հսկայական ճանապարհաշինարարություն է ընթանում: Հիմնական մայրուղիների մեծ մասն արդեն վերանորորգված է, իսկ Ախալցխան, Ախալքալակը Հայաստանին միացնող մայրուղին նույն վիճակում է, ինչ Գավառի փողոցները ջրհեղեղից հետո:

Իսկ եթե ցանկություն ունեք իմանալ վրաց էթնոսի նշանակության, պատմության, միֆերի ու լեգենդների մասին, անպայման Թբիլիսիում այցելեք պետական թանգարան: Այստեղ փոքրամարմին իշխանուհին, արհամարհելով ծերությունից կքված մարմնի ծանրությունը, ձեզ կուղեկցի դեպի վրաց պատմությունն ու ազգային նկարագիրը: Կիմանաք, թե ինչու երբեևէ որևէ վրացի շախմատի աշխարհի չեմպիոն չի եղել ու չի էլ լինի: Անհույս է: Աստվածատուր (չմոռանաք խաչակնքվել:-)) գենետիկան զրկել է նրան նստելու ու լուռ հայելու ունակությունից: Վրացին չի կարող ժամերով նստել, կպայթի, մեջի կրակը կմոխրացնի նրան: Տեսե՞լ եք վրացի տղամարդու պարը: Դե հիմա ասեք, ինչպե՞ս կարող է նա դրանից հետո նստել ու ժամերով նայել շախմատի տախտակին: Ուշադիր նայեք եռափեղկ սրբապատկերներին: Դրանք շրջափակող զարդանախշերում չկան կրկնվող նույնիսկ երկու զարդանախշեր: Դրա համար վրացի արհեստավորի համբերությունը չէր հերիքի: Բազմազանությունն ինքնին արտացոլումն է ներքին կրակոտ խառնվածքի: Կիմանաք նաև, որ վրացին առաջինը լինելու ներքին պահանջ ունի: Մեր ուղեկցորդուհին, խորամանկ ու հպարտ ձայնը թաքցնելով արտաքին անբռնազբոսության տակ, նշեց, թե տարիներ առաջ ինչպես է նման շրջայց կազմակերպել Ռուսաստանից ժամանած հայտնի հյուրերի համար, որոնց թվում էր Արկադի Ռայկինը: Երբ ինքն սկսում է խոսել վրացիների առաջինը լինելու կրքի մասին, Ռայկինը ծիծաղում է ու պատմում հետևյալը. “Նախորդ օրը խանութից ինչ-որ բան էր պետք գնել: Գնում եմ այնտեղ ու տեսնում, որ ինչ-որ հերթ է: Սկսում եմ հարցնել հերթում կանգնածներին, թե ով է վերջինը: Մոտենում եմ վերջում կանգնած մեկին, ասում է “Ես առաջինն եմ”: Մոտենում եմ երկրորդին, պարզվում է սա էլ է առաջինը: Ու այդպես ողջ հերթում կանգնած են միայն առաջինները...”

Վրացին մինչև 17-րդ դարն իր ստեղծագործություններում երբեևէ ադամանդ չի օգտագործել: Ցուցանմուշներն ինքնին վկայում են զմրուխտի, փիրուզի ու թանկարժեք այլ քարերի նախապատվության մասին: Զգո՞ւմ եք, ինչ քարեր են: Ճիշտ եք. ԳՈՒՆԵՂ: Գույն ունեն, ուրեմն կյանք ունեն մեջը, իսկ ադամանդը կեղծ լույս է ճառագում, անկյանք, անշունչ: Վրացին այդ սառնությունից ի՞նչ կերտի…

Իշխանուհու պատմություններն ու ժպիտը թանգարանի ամենաթանկարժեք հարստությունն էին:

Սաքարթվելո չեմո - Մաս II (Չարգալի)

Երեկոյան մեր հյուրընկալ տանտիրուհին տեղեկացրեց, որ Թբիլիսիի քաղաքապետարանի նախաձեռնությամբ ամեն առավոտ Վարդերի հրապարակից (իմ տարակուսանքին ի պատասխան, թե ինչու է սալահատակ հրապարակն այդպես ծաղկային անվանում ստացել, երբ վարդի նշույլ անգամ չկա ողջ տարածքում, ինձ հիշեցրեցին ոչ վաղ անցյալում ծաղկած քաղաքական վարդերի մասին:-)) տասնյակ ավտոբուսներ բավականին մատչելի գումարով հետաքրքրասերներին տեղափոխում են Թբիլիսիի շրջակա տեսարժան վայրերը: Այդպես մենք հայտնվեցինք վրացի Թումանյանի` Վաժա Փշավելայի, հայրենի Չարգալիում: Իսկ ճանապարհը դեպի այդ խստաշունչ լեռնական գեղեցկության գիրկն անպատմելի մի բնապատկեր էր. աջից` կանաչ անտառներով իրենց մերկությունը պարուրած վսեմ լեռներ, ձախից` զմրուխտյա ջրամբար, որի կանաչ աչքերն ուղղակի գերում էին ու հրապուրում դեպի իրենց անհունն անապակ: Փշավելայի կացարանը լեռնականի պարզության ու խստաբարո կենցաղի արտացոլումն էր: Նախամուտքից աջ ու ձախ երկու սենյակներում էր անցել գրողի կյանքի ավելի քան 20 տարին: Աջում ապրում էր ինքը, ընդունում իր ընկերներին, տաքանում պետերբուրգյան հուշերն ամփոփած բուխարու կողքին` թիկնած լայն, փայտե թախտին, իսկ ձախում գրողի շարունակությունն էին ապահովում կանայք ու երեխաները: Այսքանն իմացանք վրացի ուղեկցորդուհու պատմությունը մեզ համար բարեհաճորեն ռուսերեն թարգմանող ռազմական լրագրողից: Վերջինիս շնորհիվ էլ կարողացանք ճաշակել (ըըըըըըըմ) ամենահամեղ խինկալին, որ երբեևէ համտեսել էի: Վաժա Փշավելայի կացարանից ոչ շատ հեռու փոքրիկ մի հյուղակում հյուրասիրում էին զբոսաշրջիկներին: Խինկալին պատրաստում էին կրակի վրա դրված մեեեեծ մի կաթսայում: Ծխի հոտը միայն ինչ ասես չարժեր:-)

Չարգալիից Թբիլիսի չվերադարձանք այնպես, ինչպես նախատեսված էր: Մեր բավականին պատկառելի լրագրողուհին խմբին համոզեց ճանապարհին ավելացնել ևս երկու կիլոմետր և այցելել Արագավայի եկեղեցին: Մեզ ի՞նչ էր պետք. ոչինչ ավելին:-) Թափառել, տեսնել, լսել, զգալ, համեմատել (անասելի դժվար էր ամբողջ այցի ժամանակ գեթ մի անգամ խուսափել “Իսկ մեզ մոտ...” համեմատական նախերգանքից: Անվերջ համեմատում էի: Բնությունը, մարդկանց, բնակավայրերը, ամեն, ամեն ինչ...) Արագավան մեր այցելած առաջին եկեղեցին էր, որը շրջափակված էր ամրոցով: Հետագայում նկատեցինք, որ գրեթե բոլոր եկեղեցիներին կից կամ մոտակա բարձրունքին ամրոց կա: Խաչն ու սուրը անբաժանելի էին այդ երկրում: Նույնիսկ այսօր. բոլորը հաճախում են եկեղեցի, առնվազն խաչակնքվում դրա կողքով անցնելիս, իսկ գլխավոր փողոցներից մեկն էլ կոչել են Ջ. Բուշի անունով:-)

Սաքարթվելո չեմո* - Մաս I

Լայն ճակատ, սուր այտոսկրեր, երբեմն դասական, երբեմն հռոմեական թմբիկով քիթ, առավել հաճախ հանդիպող սև, ուղիղ վարսերի հակադրությունից էլ ավելի սպիտակ թվացող մաշկ, անկախ կառուցվածքից միշտ սլացիկ, հպարտ քայլվածք և անպայման ինչ-որ զարդ, որն անբռնազբոս ու անբացատրելիորեն ընդգծում է վրացուհու կանացիությունը: Հանդարդ ու հպարտ վրացուհու ներսում վառվում է Սաքարթվելոյի պատմությունն ու ներկան: Վրացին տուն ու եկեղեցին է կառուցում, կրքոտ գովերգում վրացուհուն, պարում իր սերն առ կին ու երկիր Վիրա ու նույն կրքոտությամբ ամրագրում նրա ապրելու իրավունքն իր քարե ամրոցների ներսում: Ասում են, եթե տարին 365 օր ունի, վրացին Թբիլիսիում ամեն օրվա համար մի եկեղեցի ունի կառուցած: Ունի, ունի, հաստատ ունի. աջ ես նայում` եկեղեցու գմբեթ, ձախ ես նայում` եկեղեցու գմբեթ: Եթե գիշերն էլ քնած չես ու աջուձախ նայելուդ հագուրդ չես տվել, տեսնում ես խաչեր ամեն մի բլրի ու լեռան գագաթին: Լուսավոր խաչեր:

Այստեղ մարդիկ ձեռքով ձմերուկ չեն պահում: Հիշո՞ւմ եք. Մոսկվայում մեկը մոտենում է երկու ձեռքերով ձմերուկներ գրկած վրացուն, թե “Извините, вы не подскажите, сколько времени?”: Վրացիս ձմերկուները հերթով տալիս է հարցնողին ու վրդովված առաջ տնկելով ձեռքերն, ասում “Да откуда я знаю, բիճո”.... Իսկ Վրաստանում ձմերուկ կրելն անշնորհակալ գործ է. միևնույնն է, ոնց էլ լինի, 365 եկեղեցիներից գոնե մեկի մոտով կանցնես, իսկ յուրաքանչյուր եկեղեցու մոտով անցնելիս պետք է խաչակնքվել: Վրացին դա երբեք չի մոռանում:-) Ավելի աստվածապաշտ երկիր չէի հանդիպել մինչ այդ: Բոլորը խաչ են կրում, ահել, թե ջահել: Թբիլիսցուն երբ հարցնում ես տեսարժան վայրերի մասին, անմիջապես աչքերի հպարտ կրքոտությամբ արտաբերում է ‘Սամեբա’ բառը, որը Թբիլիսիի նորակառույց եկեղեցին է, պատրիարքարանը:

Մեր առաջին օրը սկսվեց Հավլաբարում: Քայլում ես ներկայի ու պատմության խունահոտ նեղ փողոցներով ու հասկանում, որ զգացմունքների որոշակիությունն առասպել է: Չկա ոչինչ որոշակի, երբ սքանչելի փայտյա պատշգամբի ձախ մասն արդեն հավասարվել է գետնին, իսկ աջում երեխայի շորեր են կախված: Փլված պատերն օտար անցորդի առաջ բացել են ինչ-որ մեկի կյանքը. նշմարվում են սեղանն ու աթոռը, պաստառները, պահարանը...Նախամուտքին նստած յոթ-ութ տարեկան տղաներն աշխուժորեն ինչ-որ բան են խոսում վրացերեն, իսկ երբ անցնում ես նրանց մոտով, հետևից լսում ես ‘Հա՞յ եկ, Դուկ Հայաստանի՞ց եկ: Հայաստանում ասում են «Կռակ կտաս,» չէ՞’… Անասելի գեղեցիկ նախաշեմեր, պատշգամբներ, կանաչ բակեր, ավերակներ, մերսեդեսներ, եփվող ճաշի հոտեր, մանուկներ ու պապիկներ... Հավլաբար. անհուն տխրության, անցյալի գեղեցկության, անվերջ զմայլանքի ու ներկայի անտարբեր շարունակելիության տարակուսանքի թաղ:

Հավլաբարից բարձրանում ես Սամեբա: Դեղին եկեղեցին ակնածանք է ներշնչում. անպաճույճ է, սակավաթիվ զարդաքանդակներով, միգուցե դրանով իսկ ապահովելով իր վսեմությունը: Գիտեինք, որ այդ նույն տարածքում Խոջիվանքն է, հին հայկական գերեզմանոցն ու մի շարք հայ մեծերի պանթեոնը: Տարածքը վերահսկող ոստիկաններին մեր հաճախակի հարցուփորձերին ականատես մի կին, որն առջևից էր քայլում, ոտքը մի քիչ կախ գցեց ու շուռ գալով մեզ, ասաց, “Հա, էդպես էլ գնացեք, կհասնեք պանթեոն”: Խոսակցության ընթացքում պարզվեց, որ Խոջիվանքն այլևս գոյություն չունի... Դրա տեղում վեր է խոյանում վրացիների պարծանքը` Սամեբան: Տարածքում եկեղեցին միակ կառույցը չի: Կա բավականին մեծ մի զանգակատուն, մատուռ, այգի և մի շարք այլ կառույցներ: Շինարարությունը դեռևս շարունակվում է: Հայ կինն ասաց, որ մինչ օրս հայտնաբերում են ոսկորներ… «Խոջիվանքում գերեզմանները տարբերվում էին մեր սովորական գերեզմաններից»: Դրանք աղյուսե դամբարաններ էին, որտեղ ամփոփվում էին աճյունները: Չգտանք գերեզմանը, որ փնտրում էինք: Չէինք կարող գտնել... Չկար...

Քայլեցինք դեպի Պանթեոն: Հովհաննես Թումանյան, Գաբրիել Սունդուկյան, Մակար Եկմալյան, Րաֆֆի, Պերճ Պռոշյան, Գևորգ Բաշինջաղյան, Նար-Դոս ու էլի մի տասնյակ հայ մտավորականներ: Տխուր էր: Չգիտեմ ինչու: Թիֆլիսն իրականում շատերի համար տուն էր ու կարծես տխրելու ոչ մի պատճառ իսկապես չկար...Մայրամուտի քամին դեղին խշշոցով էր պատել մեծերի հանգրվանը...

Հավլաբարից զառիթափ ճանապարհը տանում է դեպի Լացող ժայռը. կանաչով զարդարված սառնաշունչ արտասվող քարերը, որ ուղղորդում են դեպի Մետեխի եկեղեցին: Իսկ Քուռն իր կանաչ գորգով գալարվում է փափուկ ու մեղմ`անհաղորդ Թիֆլիսի եվրոպականացմանը, որի վառ վկան Մետեխից աջ տարածվող Եվրոպայի հրապարակն է:

*չեմո (վր.)- իմ

Մի նոր Հառաչանք կամ Թեղուտը բիզնեսի զոհասեղանին

ՊՄՊ Լոռու մարզային ծառայության գիտաշխատող
Հրաչ Մարուքյան

Հեռ. 094732620

Հեյ գիդի Լուսահոգի Հովհաննես Թումանյան
...մեր շուրթերին անընդհատ քո իմաստուն տողերն են
...Ասում են գեջ ես կտրել դու մերին,
Իրանցն ասում են ու քեզ չեն լսում...
...Մեր ապրուստն ի՞նչ է. – մի կտոր չոր հաց...
...Ձեզ տանջող ցավը մեզ էլ է պատել...

Էհ... մենք էլ մեր հերթին ենք «Հառաչանքով» կրկնում այս նույն խոսքերը և փորձում պատկերացնել, թե ինչքան պետք է մարդու տեղը նեղ լինի, որ նման արտահայտություն անի, բայց թե ձեռքներիցս բան չի գալիս, որովհետև գեղը չի կանգնում, որ գերանը կոտրի...

Արևի առաջին շողերի հետ ճանապարհ ընկանք դեպի Ալավերդի: Ինձ ընկերակցում էր պատմական միջավայրի պահպանության Լոռու մարզային ծառայության պետ Արմեն Գերյանը: Ալավերդում մեզ պետք է միանար նաև մեր մյուս գործընկերը, որպեսզի գնայինք Թեղուտ և պարզեինք, թե որքանով է առնչվում Թեղուտի հանքարդյունահանման ծրագիրը տեղի հոշարձանների տարածքների ու պահպանման գոտիների հետ:

Օրն արևոտ էր, պայծառ և առանց որևէ ամպամածության նշույլի, բայց երբ հասանք Ալավերդի` նկատեցինք, որ քաղաքն ընկղմված է թանձր մշուշի մեջ...

Մեր գործընկերը նկատելով մեր զարմանքը` ասաց. «Սա մեր վերջին շրջանի արհեստական «մշուշն ու մառախուղն» է, որին մոլի թմրամոլի պես արդեն «ընտելացել» ենք ու էլ արևի երես չենք տեսնում և «չենք էլ ուզում տեսնել», քանի որ մեր մասին մտածող բարձրաստիճան այրերն ասում են, թե խիստ վտանգավոր են վերջին շրջանի արևահարումները...»

Չկա չարիք առանց «բարիքի» կարգախոսով` մեզ արևահարումից «փրկում» է պղնձարդյունահանման գործարանը...

Գիշերը ծծմբային գազերն են արտանետում, իսկ ցերեկն էլ մեր «ավանդական ծուխը», այնպես որ մեկը մյուսին լրացնելով` շրջանցում ենք «արևահարման» վատ հետևանքները»:

Արհեստական «մշուշը» մեզ ուղեկցեց մինչև Ախթալայի և Շնողի ճամփաբաժանը և մենք հիշեցինք, որ նմանատիպ մի գործարան էլ Ախթալայում կա, այնպես որ, շուրջօրյա «մշուշը» երաշխավորված է և հարկ եղած դեպքում «Թեղուտն էլ իր ներդրումը կունենա»...

Վերջերս իմացանք, որ ինտերնետում «Թեղուտ SOS» կայք են տեղադրել, որպեսզի քվեարկությամբ պարզեն, թե ով ի�